Sung sướng thì ngắn ngủi, mà phiền phức lại là chủ đề vĩnh hằng của nhân sinh, cho nên con người mới ưa thích sung sướng, chán ghét phiền phức. Gặp phải phiền toái, thường có ba cách giải quyết: trực diện, lách sang một bên, hoặc là đứng yên tại chỗ, ý đồ trì hoãn.

Phiền não, đúng như tên gọi, có phiền phức ắt có tức giận, đó là lẽ thường tình, nhưng người có thể khống chế được bản thân, mới có thể làm nên đại nghiệp.

Phỉ Tiềm hoàn toàn có thể ra lệnh mà không cần giải thích, thậm chí không cần giải thích gì cả. Dù sao lặn lội đường xa, thể xác tinh thần đều mỏi mệt, cứ vậy mà bảo Bàng Thống lui ra, cũng chẳng có gì không thể. Nhưng Phỉ Tiềm vẫn cố gắng kiềm chế cơn giận do mệt mỏi sinh ra, giải thích rõ ràng cho Bàng Thống hiểu.

Bàng Thống còn trẻ hơn Phỉ Tiềm, thậm chí có thể coi là nhân vật đại diện cho tập đoàn sĩ tộc Kinh Tương. Nếu không thể khiến Bàng Thống tâm phục khẩu phục, hiểu rõ ý nghĩa hành động của Phỉ Tiềm, thì đừng nói đến chuyện những nhân vật khác ở Kinh Tương có thể hiểu và phối hợp thi hành.

Lý do thoái thác của Bàng Đức Công khiến Phỉ Tiềm có chút bất ngờ, nhưng xét cho cùng, cũng hợp tình hợp lý. Dù sao đối với phần lớn con em thế gia Hán đại, suy tính không nhiều, chỉ có những người như Bàng Đức Công mới sớm nhận ra dụng ý của Phỉ Tiềm, đồng thời có cách giải thích riêng.

"Còn nhớ bộ ròng rọc dùng trong quân không?" Phỉ Tiềm chỉ vào mũi mình nói, "Lúc ấy ta vẽ cho Hoàng đại tượng ở Lộc Sơn, nhưng sau đó, ta lại vẽ ngay trước mặt các thợ thủ công khác trong biệt viện nhà Hoàng... Ngươi có thể tưởng tượng được vẻ mặt của Hoàng đại tượng lúc đó không?"

Bàng Thống khẽ gật đầu.

"Cho nên..." Phỉ Tiềm nói tiếp, "Chuyện này cũng giống như việc chúng ta mặc quần áo... Ban đầu, người ta không biết dệt vải, chỉ dùng da lông thú, nên mới có câu 'ăn lông ở lỗ'... Sau này, khi tìm được cách dệt, liền có áo. Chữ '衣' (y – áo) chẳng phải là chữ '人' (nhân – người) đội mũ (帽) mặc áo vải (布) hay sao... Rồi từ việc dùng tay vê sợi, đến máy dệt, tương lai có lẽ còn có máy móc phức tạp và hiệu quả hơn. Những điều này, bao gồm cả chuyện của Hoàng đại tượng, đều giống nhau, đều xuất phát từ bản năng của con người..."

Phỉ Tiềm giơ ba ngón tay lên, rồi từ từ thu lại: "Tham, lười, thèm!"

Bàng Thống theo bản năng sờ bụng, hít một hơi sâu rồi dừng lại, nhưng không lâu sau lại không kìm được, thở ra, lắc đầu nói: "Không phải tự nhiên đâu? Trên đời này cũng có người không tham, không lười, không thèm!"

"Khống chế được một thứ, có thể thành danh sĩ, chống cự được hai thứ, có thể làm năng giả, cả ba đều miễn nhiễm, có thể gọi là Thánh Nhân..." Phỉ Tiềm cười ha hả, không phản đối lời Bàng Thống, "Nhưng thế gian này, phàm phu tục tử thì nhiều, Thánh Nhân được mấy ai?"

"Cũng phải..." Bàng Thống lại sờ bụng, nói, "Vậy ta chỉ thèm thôi... Ai... Nói vậy, ta chỉ còn cách Thánh Nhân một chút xíu..."

Phỉ Tiềm ngửa đầu cười, không bình luận.

"Có thể thấy, không chỉ Bàng công, không chỉ sĩ tộc tử đệ, mà ngay cả thợ thủ công bình thường cũng không thích tri thức của mình bị truyền ra ngoài..." Phỉ Tiềm nói tiếp, "Nhưng ngươi có nhận ra không, những gì không truyền ra ngoài, cơ bản đều dễ thất truyền. Dù gia tộc có bảo vệ kỹ đến đâu, cũng vậy. Vì sao lại thế?"

Bàng Thống chớp mắt mấy lần, gật đầu nói: "Đệ tử gia tộc tư chất khác nhau, lại thêm chiến hỏa liên miên... Truyền thừa trong gia tộc bị đứt đoạn, cũng là lẽ thường..."

"Bàng công nói, 'Dân khả sử do chi, bất khả sử tri chi' (dân có thể sai khiến, không thể cho biết). Đó là cách nói thứ nhất, nhưng còn cách thứ hai, là 'Dân khả sử, do chi, bất khả sử, tri chi' (dân có thể sai khiến, nhưng không thể không cho biết)..." Phỉ Tiềm gật đầu nói, "Còn ta, kỳ thực đồng tình với cách nói thứ nhất... Kẻ ngu không thể nói, đó là chân lý..."

Bàng Thống ngẩn người, nhìn Phỉ Tiềm nói: "Ngươi sao lại..."

Phỉ Tiềm cười ha hả: "Nếu là kẻ ngu, nói thế nào, dạy thế nào cũng không hiểu, chẳng lẽ thật phải dạy hết mới làm được việc gì? Vậy còn làm được việc gì?"

"Từ thời Viễn Cổ, người thông minh đã biết xu lợi tránh hại, biết cách dẫn dắt người bình thường cùng nhau tìm kiếm con mồi, hái lượm trái cây. Còn kẻ ngu dốt, gặp vấn đề thì bó tay, sao có thể dẫn dắt người khác vượt qua chông gai?"

"Vậy nên ý của Bàng công là, thế nhân thiên phú có hạn, mà tri thức trí tuệ lại rất xem trọng thiên phú. Nếu người không thông không hiểu, thật để họ biết rõ minh lý, thì tốn bao nhiêu thời gian và tinh lực? Chi bằng người thông minh hiểu rõ, người ngu dốt lao động, đó là lẽ thường ở đời... Chính là 'dân khả sử do chi, bất khả sử tri chi'... Như vậy mới là đạo trời, vô vi mà trị... Đúng không?"

"Đúng là như thế." Bàng Thống gật đầu.

"Thật ra... Hai câu này nghe có vẻ khác nhau, nhưng..." Phỉ Tiềm bỗng lộ nụ cười thâm ý, nói, "Hai câu này đều giống nhau..."

Bàng Thống hít một hơi, ngập ngừng nói: "Ý của ngươi là... Chữ 'Dân'?"

Phỉ Tiềm vỗ bàn mấy cái, cười lớn: "Đúng vậy! Là chữ 'Dân'! Mấu chốt chính là chữ 'Dân' này! Chỉ đọc ngắt câu thôi thì chưa đủ, còn phải hiểu ý nghĩa của từ ngữ! 'Dân' nào? Cách ngắt câu thứ nhất, 'Dân' chỉ là gì? Câu thứ hai, 'Dân' lại là gì?"

Bàng Thống khẽ đảo mắt, im lặng không nói.

Phỉ Tiềm tiếp tục cười, cười đến chảy cả nước mắt, dùng tay lau đi, rồi lắc đầu. Ở thời đại sau, người ta tán đồng câu thứ hai hơn, cho rằng dân chúng sao có thể bị che đậy, sao có thể không có quyền được biết, xã hội là thế này, tại sao không thể là thế kia. Nhưng khi thật sự đến Hán đại, trở thành người cầm quyền, quan niệm và thói quen cũng dần thay đổi.

Hán đại đi lên từ thời Xuân Thu Chiến Quốc, từ thời Tiền Tần Bách gia, hàng ngàn năm qua, không thiếu những nhân kiệt thông minh tuyệt đỉnh, tìm kiếm, mò mẫm, rồi tìm ra con đường có thể đi.

Chư tử Bách gia, không chỉ tranh chấp về học thuật, mà còn khác biệt về lý niệm chính trị trị quốc. Cuối cùng, Hán đại dùng Hoàng Lão định quốc, Nho gia truyền bang, cũng là do nhiều người khai phá, để lại một quy củ. Trong quy củ đó, tiểu dân biết hay không biết, làm hay không làm, cũng không thể vượt qua quy củ, mạnh không thắng lễ pháp.

Hậu thế cũng vậy.

Nhưng có thể trà trộn một chút hàng lậu...

Phỉ Tiềm chỉ vào chậu than trong phòng, nói: "Thiên Địa như lò lửa, ngươi ta là củi khô trong đó... Nhưng nếu củi khô trong lò chỉ có thế này, thì chỉ sưởi ấm được một góc phòng... Nói cách khác, nếu củi khô đủ nhiều..."

Bàng Thống có chút hiểu ra, đứng thẳng người, thần sắc cũng phấn chấn: "Ra là vậy... Củi khô... Ừm..."

"Trong nhà nhỏ, một chậu là đủ, nhưng nếu là thiên hạ vạn dân, cần bao nhiêu củi khô, bao nhiêu chậu than? Chỉ hai ta làm sao xuể?" Phỉ Tiềm nói tiếp, "Vậy cần nhiều 'Dân' hơn, dù không hiểu, cũng phải nói cho họ, dạy cho họ, mới có cách làm cho thiên hạ hết lạnh, nở nụ cười... Thậm chí tiến thêm một bước, còn có thể khiến họ tự tìm cách đốn củi tốt hơn, làm ra nhiều chậu than hơn. Ta thì ban thưởng cho những người đó, rồi đem cách họ tìm ra nói cho người đến sau, như vậy củi khô sẽ vô tận, chậu than cũng ngày càng nhiều... Mà muốn làm được điều đó, không dạy họ trước, không cho họ biết thì không thể nào làm được..."

Một quốc gia muốn phát triển, muốn ổn định và phát triển nhanh chóng, không thể thiếu một bộ phận dân chúng có tri thức cơ bản. Vì vậy, các quốc gia hậu thế đều không ngừng phổ cập giáo dục cơ sở, thậm chí cưỡng ép lập pháp miễn phí giáo dục.

"Cho nên, ở phương diện này, phải theo câu nói thứ hai, 'dân khả, sử do chi, bất khả, sử tri chi'..." Phỉ Tiềm gõ ngón tay lên bàn, "Nhưng những 'Dân' này, chỉ biết đốn củi, có thể tham gia vào việc trị quốc lý chính không? Vẫn không thể. Một ngàn người có một ngàn ý nghĩ, một vạn người có một vạn ý nghĩ, mà tiểu dân thường nghĩ đến bản thân trước tiên. Khi đối diện với lợi ích của cả tập thể, có thể thỏa mãn mọi nguyện vọng khác nhau của mọi người không? Rõ ràng là không thể. Vì vậy, trên những 'Dân' này, vẫn phải quay về câu nói đầu tiên, 'dân khả sử do chi, bất khả sử tri chi'... Nhưng cũng cần chú ý một điểm, những người dân này tuyệt đối không thể là hạng người ngu dốt, kẻ tham lam, nếu không, chắc chắn sẽ vướng vào ba tai: tham, lười, thèm, cuối cùng gia quốc tan vong..."

"Cho nên, hai câu này, kỳ thực không hề mâu thuẫn..." Phỉ Tiềm nhìn Bàng Thống, nói, "Chúng ta muốn cường đại hơn, cần nhiều 'Dân' hơn... Bàng công lo lắng, đơn giản là những 'Dân' này biết quá nhiều, sẽ khó khống chế... Nhưng vấn đề là, hiện tại chúng ta cần lo lắng vấn đề này sao? Thiên hạ rộng lớn như vậy, chúng ta cần nhiều 'Dân' hơn để khống chế các nơi, để tìm ra nhiều 'Củi khô' và 'Chậu than' hơn! Chúng ta đang thiếu thốn, dù nhiều hơn trăm ngàn lần cũng không đủ, cần gì vì chuyện nhỏ mà bỏ việc lớn?"

Giống như một số chuyên gia thời sau, thấy dân chúng bắt đầu chất vấn, liền ra sức tuyên truyền rằng đời sau cứ vui vẻ, không cần học nhiều, tốt nhất là không cần học gì cả...

Trong tình huống thế giới vẫn còn đầy rẫy ác ý, sao phải tự phế võ công, vì chuyện nhỏ mà bỏ việc lớn?

"Nếu mãi chỉ có vấn đề nội bộ, thì áp dụng phương pháp thứ nhất, dùng chính sách Hoàng Lão, để mọi người sống an vui hết đời, thật vui vẻ, không lo không nghĩ không phiền não, cũng rất tốt..." Phỉ Tiềm nói tiếp, "Nhưng đến thời Võ Đế, chuyện này đã rõ ràng, chính sách Hoàng Lão chỉ giải quyết được vấn đề nội bộ, mà không thể đối ngoại..."

Phỉ Tiềm nói rồi im lặng một lát, vì nhớ đến Nho gia sau này, vào cuối đời Hán, Nho gia dung hợp Kim văn kinh học và Cổ văn kinh học, kế thừa cả tinh hoa và cặn bã, càng truy cầu giai cấp và trật tự, mà dân chúng cũng bị cắt xén...

Đó là "tương lai" mà Phỉ Tiềm biết.

"Muốn đối ngoại, muốn đi ra ngoài, nhất định phải để dân chúng có lại huyết tính, nhất định phải đánh thức lòng tự hào dân tộc, nhất định phải nói cho dân chúng một vài thứ, một chút tri thức, một chút trí tuệ, như vậy, dân chúng mới có thể đi ra ngoài, đồng thời đứng vững gót chân..."

"Từ xưa đến nay, chúng ta đều từng bước đi lên như vậy, chẳng lẽ đến khi thoải mái, vì bình ổn, lại bắt đầu muốn trói buộc tay chân?"

"Như vậy, đủ rõ ràng chưa?"

Phỉ Tiềm hỏi Bàng Thống.

Bàng Thống hít một hơi thật sâu, trầm mặc hồi lâu, chậm rãi gật đầu.

"Trước kia ta chỉ có Tịnh Bắc, bây giờ có thêm Quan Trung, Hán Trung, Lũng Hữu, Xuyên Thục..." Phỉ Tiềm ngẩng đầu nhìn bầu trời xa xăm, nói, "Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu (trời đất không nhân từ, coi vạn vật như chó rơm). Mọi thứ đều bình đẳng, ta hiểu 'Dân' thế nào, thì 'Dân' sẽ đối đãi với ta như vậy... Nếu thiên hạ đều là Hoa Hạ chi dân, dù một nhà mất truyền thừa thì sao? Có lẽ đời này người có thế này thế kia không tốt, luôn có một đời người có thể đứng lên, có thể vươn lên, có thể tìm kiếm Thiên Địa rộng lớn hơn..."

Phỉ Tiềm dừng lại một chút, nhẹ nhàng vỗ bàn, nói, "Người ở vị trí này, phải bất nhân..."

Bàng Thống gật đầu, chợt hỏi thêm: "Nhưng cụ thể nên làm thế nào?"

"Hữu giáo vô loại (có giáo dục, không phân biệt). Những thứ cơ bản nhất, chỉ cần chịu học, cứ cho học! Cơ bản như biết chữ, đếm số, pháp quy, đều có thể học..." Phỉ Tiềm đã tính trước, dù sao những thứ ở thời sau, đem đến Hán đại dùng cũng đủ, "Sau đó, tất cả giáo dục cao đẳng, chính là từ những người đã qua giáo dục cơ sở, chọn ra một nhóm người có thiên phú, có ý nguyện chuyên môn học tập một hạng tri thức. Rồi từ những người đã qua giáo dục cao đẳng, lại chọn ra một nhóm tinh anh, xem thời thế, nắm đại cục... Như vậy, chỉ cần ngọn lửa văn hóa Hoa Hạ không tắt, thì thiên thu vạn tải bất hủ!"

Bàng Thống thần sắc phấn chấn vung tay mấy lần, nhưng rất nhanh lại nhíu mày nói: "Như vậy... Ta cảm giác giống như không khác gì tộc học trong gia tộc sĩ tộc?"

Phỉ Tiềm cười ha hả, gật đầu nói: "Vốn là từ đó mà ra, sao lại không giống! Nhưng học của một tộc dù sao số lượng quá ít, dục vọng tham lười thèm quá dễ làm hại người, hơi không cẩn thận, người vốn phải là tinh anh trong tộc học lại ẩn dật ngồi ăn rồi chờ chết... Mục nát, phải nhổ tận gốc, bằng không chỉ càng thêm hư thối... Ta muốn làm cho tộc học lớn hơn, chứ không phải càng làm càng nhỏ..."

"Cần biết, thiên hạ Đại Hán này, Hoa Hạ vốn là một tộc..."

Bản dịch này được bảo hộ và phát hành độc quyền bởi truyen.free.